خوشه کسب و کار گلیم، جاجیم و ماشته لرستان

‌‌‌‌

ویژگی‌های اقتصادی و معیشتی استان لرستان

ویژگی‌های اقتصادی و معیشتی استان لرستان

استان لرستان با آب و هوای مناسب، مراتع غنی، رودهای پرآب و خاک حاصلخیز، استعداد ویژه‌ای برای دامپروری و کشاورزی دارد و به همین دلیل پایه اصلی اقتصاد مردم این استان را دامپروری و کشاورزی تشکیل می‌دهد.

کشاورزی: بخش اعظم زراعت در استان لرستان از نوع دیم و بخش کمی از آن زراعت آبی می‌باشد. مهم‌ترین محصولات لرستان غلات (گندم و جو)، حبوبات، نباتات علوفه‌ای، ذرت، سیب‌زمینی، پیاز، سبزیجات، صیفی‌جات و چغندرقند است. محصولات باغی مانند سیب، گلابی، زردآلو، گیلاس، انگور، انجیر، و بادام نیز در این استان تولید می‌شود. بیشترین تولیدات زراعی استان لرستان به ترتیب گندم، جو، حبوبات، نباتات علوفه‌ای و چغندرقند می‌باشند. حبوبات تولید شده در استان لرستان به ویژه نخود در سطح کشور از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است به طوری که رتبه استان در زمینه تولید این محصول در سطح کشور در سال‌های مختلف در ردیف اول تا دوم بوده است. اگرچه این استان در زمینه کشت دانه‌های روغنی از قابلیت بالایی برخوردار است، اما میزان تولید این محصولات بسیار ناچیز است. در مناطقی از استان لرستان مانند بخش دوره چگنی و چغلوندی شهرستان خرم‌آباد و کوهدشت، شرایط محیطی برای کشت زعفران مناسب است.

 

عواملی چون خروج آب‌های استان، نسبت‌ بالای اراضی دیم و عملکرد پایین آن‌ها، نظام بهره‌برداری نامطلوب، دامپروری سنتی و ضعف آگاهی‌ها و عدم سرمایه‌گذاری مناسب در بخش کشاورزی، سبب شده است که کشاورزی استان لرستان از بهره‌وری مناسبی نسبت به امکانات موجود برخوردار نباشد. علاوه بر آن امروزه بسیاری از محصولات تولید شده در استان لرستان به دلیل ضعف در برندسازی، ایجاد صنایع بسته‌بندی، تبدیلی، تکمیلی و فرآوری و همچنین بی‌توجهی در زمینه‌ بازاریابی، به راحتی به نام دیگر استان‌های کشور صادر می‌شود تا افتخار تولید این محصولات که حاصل دسترنج کشاورزان لرستانی است نصیب دیگر استان‌های کشور شود. انار، انجیر، برنج، زردآلو، نخود، عسل، سیب و … محصولاتی است که با بهترین کیفیت در استان زر‌خیز لرستان تولید می‌شود اما کمتر می‌توان این محصولات را به نام این استان در بازارهای داخلی و خارجی پیدا کرد.

دامداری: به جهت وجود مراتع سرسبز و غنی، دامداری و دامپروری در این استان پررونق است و در تمام استان رواج کامل دارد. در نواحی مرطوب پرورش گاو و در مناطق کم‌آب‌تر پرورش گوسفند، بز، مرغ، خروس، غاز، بوقلمون، مرغابی و دیگر طیور رایج است. در سال‌های اخیر برای افزایش بازدهی توان دامداری این استان، در اطراف شهرها واحدهای مرغداری و گاوداری صنعتی احداث شده است. محصولات دامی استان لرستان عبارتند از شیر، گوشت قرمز، گوشت سفید، تخم مرغ، پشم و مو، پوست، کود مرغی، کود دامی و پر مرغ که مازاد برخی از این محصولات به استان‌های دیگر صادر می‌شود.

 

استان لرستان به ویژه در مناطقی چون دلفان، الیگودرز و ازنا در زمینه پرورش زنبور عسل تولید قابل ملاحظه‌ای داشته است که با اعمال تمهیداتی می‌توان این تولید را افزایش داد.

وجود چشمه‌های متعدد، چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، قنات و رودخانه و آبراهه‌، نشان از توانمندی استان در زمینه منابع آبی دارد و این قابلیت می‌تواند استان لرستان را به یکی از قطب‌های پرورش ماهی در کشور تبدیل نماید. بر اساس نظریه اداره کل شیلات، استان لرستان دارای قابلیت تولید ۳۰ هزار تن انواع  ماهی می‌باشد که تاکنون تولید ۲۹۱۳ تن محقق شده است.

صنایع ماشینی: استان لرستان دارای صنایع متعددی است. صنایع عمده این استان عبارتند از صنایع ساختمانی مانند تولید سیمان و فارسیت، کاشی‌سازی، موزاییک‌سازی، سنگ‌بری و کوره‌های آهک، گچ و آجرپزی که مهم‌ترین آن‌ها کارخانه سیمان و فارسیت دورود است. صنایع فلزی مانند مجتمع نیر پارس و یخچال‌سازی در خرم‌آباد و تولید ابزار و ادوات کشاورزی در الیگودرز. صنایع شیمیایی مانند مجتمع صنعتی پارسیلون (تولید نخ نایلونی)  و کارخانه‌های تولید گازهای نیتروژن و بوتان در خرم‌آباد، تولید استیلن و الکل در بروجرد و تولید سرکه و الکل در ویسیان.

همچنین صنایع دیگری از قبیل تولید پوشاک و صنایع غذایی و دارویی در لرستان وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها نساجی و ماشین‌سازی بروجرد و کارخانه قند و داروسازی دام لران و لرستان در بروجرد است. کارخانه بلورسازی لرکرک با تولید انبوه از دیگر صنایع این استان در شهرستان ازنا است.

صنایع دستی: صنایع دستی رایج در استان لرستان به عبارتند از سیاه چادر، چیت، قالی و گلیم، رنگرزی، جاجیم‌بافی، خراطی، ورشوسازی، قلم‌زنی، موج‌بافی، نمدمالی، گیوه‌دوزی،

قالی‌بافی: فرش‌های سنتی لرستان جزو بافته‌های سنتی ایران است که در زمره فرش‌های هندسی قرار داشته و به صورت ذهنی بافته می‌شوند. از ویژگی‌های مهم آن‌ها استفاده از طبیعت، محیط اطراف، باورها، عقاید و رسوم محلی در طراحی نقوش این گونه قالی است. قالی‌بافی در استان لرستان سابقه بسیار طولانی دارد زیرا بخش مهمی از قطعات مفرغی که از این استان به دست آمده و با نام گیره، سنجاق، سوزن و امثال آن‌ها وصف شده‌اند در واقع سگک‌ و قلاب‌های قالی‌بافی می‌باشند که معمولاً در سر آن‌ها با پیکره‌های کوچک گوزن، بز کوهی و … ساخته شده و برای گرفتن با انگشتان و کوبیدن قالی استفاده می‌شده‌اند.

 

 گلیم: گلیم یا به زبان محلی «له» یکی از دست‌بافته‌های عشایر استان لرستان است. این دست بافته که برای مفروش کردن سیاه چادرها به کار برده می‌شوند به وسیله تمدار (دار افقی) بافته می‌شوند. گلیم را در ابعاد متفاوتی می‌بافند و معمولاً اندازه گلیم‌های بافته شده توسط زنان عشایر ۱/۵×۲ یا ۱/۵×۳ است. مدت زمان لازم برای بافت هر گلیم حدود یک هفته است. زنان عشایر معمولاً در ییلاق به بافت «له» یا گلیم اقدام می‌کنند زیرا در ییلاق تقریباً شیردوشی و تهیه لبنیات به علت آبستن بودن دام‌ها متوقف می‌شود بنابراین اوقات بیشتری برای بافتن خواهند داشت.

سیاه چادر: سیاه چادر که در گویش عشایر لک «داوار» یا «سیاه مال» و در گویش‌های لری و بختیاری به ترتیب «داوار» و «بهون» خوانده می‌شود، مهم‌ترین و شایع‌ترین گونه مسکن عشایری است که از موی بز سیاه بافته می‌شود. هر سیاه چادر از دو قسمت مساوی به نام لت تشکیل می‌شود و هر لت از ۵ تا ۶ تخته – نوارهای به عرض ۴۰ تا ۶۰ سانتی‌متر و به طول ۶ تا ۱۶ متر- فراهم می‌آید که تعداد تخته‌ها و طول آن‌ها با وضعیت اقتصادی خانوار، ارتباط مستقیم دارد. در بافت سیاه چادر حداکثر وجود چهار بافنده ماهر کفایت می کند. در بین زنان عشایر، در مراحل بافتن سیاه چادر نوعی همیاری و تعاون وجود دارد.

چیت: چیت یکی از رایج‌ترین دست‌بافته‌های زنان عشایر لرستان بوده که در میان همه عشایر لرستان به همین نام موسوم است. مواد اولیه مورد نیاز برای این دست‌بافته نی، پشم و مو است. به دلیل وفور نی در زیست بوم قشلاقی عشایر، این وسیله در منطقه گرمسیر بافته می‌شود. چیت تقریباً با اندکی تغییر در میان همه عشایر کوچرو لرستان اعم از بختیاری‌ها و عشایر شمالی لرستان تهیه و بافته می‌شود و موارد استفاده از آن نیز یکسان است. چیت حصاری حصیری مانند است که اطراف چادر را با آن محصور می‌کنند.

ماشته: یکی ازهنرهای بومی رایج در استان لرستان ماشته است که با دار مخصوصی به نام جیلا بافته می‌شود. این دست بافته از چهار قطعه نواری شکل به عرض ۵۰ سانتی‌متر و به طول ۲ متر تهیه می‌شود سپس به صورت عرضی به هم دوخته و متصل می‌شوند و یک تخته کامل به ابعاد ۲×۲ به وجود می‌آورد. ماشته موارد استفاده متعددی دارد که مهم‌ترین آن‌ها رختخواب پیچ (معمولاً در جهیزیه دختران دو یا چند تخته قرار می‌دهند)، زیرانداز کف اتاق و سیاه چادر و … است. این هنر به استناد برخی متون و شواهد عینی از زمان سلجوقی، صفوی تا عهد قاجار از رونق زیادی برخوردار بوده است. چنانچه دهکده «کارخانه» در دشت سیلاخور محل اسکان کارگران بافنده بوده است.

برای تهیه این دست بافته از دو نوع نخ استفاده می شود. نخ‌های پشمی که به طور عمده با همان رنگ‌های طبیعی سفید، سیاه و قهوه‌ای مورد استفاده قرار گرفته و در صورت نیاز توسط رنگرز رنگ می‌شود و دوک‌های نخ مصنوعی خارجی که از رنگ‌بندی و استحکام بیشتری برخوردارند. عمده‌ترین طرحی که در بافت ماشته استفاده می‌گردد طرح شطرنجی است که آن را «حقه» می‌گویند.

ورشوسازی: صنعت ورشوسازی در گذشته‌های نه چندان دور در شهر بروجرد رونق فراوانی داشته و بخش وسیعی از بازار قدیمی این شهر را به خود اختصاص می‌داده است. گستردگی این هنر به حدی بوده است که نام شهر بروجرد و ورشو با هم آمیخته شده است. ورشو آلیاژی از جنس نیکل (۲۰ درصد)، روی (۳۵ درصد) و مس (۴۵ درصد) می‌باشد که به صورت ورق از کشور آلمان و لهستان به ایران وارد می‌شد و با داشتن جلا و مقاومت طولانی در مقابل پوسیدگی، آن را «ژرمن سیلور» نیز اطلاق می‌کردند. هنرمندان بروجردی، با استفاده از فن چکش‌کاری و خم‌کاری با استفاده از دستگاه‌های ساده و همچنین نیروی بازوی خود، به خلق آثار فلزی بسیار زییایی از ورق‌های ورشویی می‌پرداختند که از جمله می‌توان به ظروف غذاخوری، سماور، سینی، قندان، چای‌دان، گلاب‌پاش و … اشاره کرد.

 

از برجسته‌ترین هنرمندان این حرفه می‌توان استاد علی میناگر، مرحوم استاد رئوف، مرحوم استاد قریب، استاد رضا گلدوز، استاد محمد بادآور، استاد علیرضا شاددل، استاد ماشاالله فرخی و … را نام برد.

امروزه به علت عدم تولید ورق ورشو در جهان، این فلز در ایران نیز کمیاب شده و هنرمندان ورشوساز برای تولید مواد اولیه آن با مشکلات زیادی مواجه هستند. در حال حاضر این هنر به دلیل کمبود مواد اولیه با آینده‌ای تاریک مواجه است.

گیوه دورزی: گیوه دوزی یکی از صنایع دستی رایج در استان لرستان است. گیوه از دو قسمت اصلی زیره و رویه تهیه می‌شود. ساخت زیره به وسیله دو لایه چرم که یکی از آن‌ها توسط اشخاصی به نام آجیه کش با نخ‌های نسبتاً ضخیمی آج انجام می‌شود. پس از آج با استفاده از لایه‌های مقوا و چرم زیر آجیه شده، دوره‌دوزی و آماده اجرا و مراحل بعدی کار که شامل بافت دور گیوه و نیز رویه آن است، با استفاده از نخ‌های نازک‌تر و ظریف‌تری با سوزن‌های کوچک و ریز، بافته می‌شود. در مرحله آخر بافت قسمت‌های خارجی به طرز زیبا و ماهرانه‌ای انجام می‌شود. پس از اتمام کار بافت که توسط زنان خانه‌دار و به عنوان کاری جنبی صورت می‌گیرد، استادکار گیوه دوز، کار قرار دادن پارچه مناسب و چسباندن آن داخل گیوه به وسیله سریش و نیز چرم‌دوزی پشت پاشنه و بعضاً میخ‌کوبی پاشنه جهت جلوگیری از ساییدگی را انجام می‌دهد.