خوشه کسب و کار گلیم، جاجیم و ماشته لرستان

‌‌‌‌

غارهای استان لرستان

غارهای استان لرستان

 

 

غار کلماکره: این غار در بخش مرکزی شهرستان پلدختر واقع شده و یکی از شش گنجینه بزرگ کشف شده در جهان است. برای دسترسی به غار از مسیر پلدختر و از طریق جاده شوسه‌ای که در حاشیه شمالی رودخانه کشکان است، پس از طی ۱۲ کیلومتر دهکده قشلاقی به نام دره باغ قرار دارد. از این روستا تا دهانه غار مسیری کوهستانی است که باید پیاده طی شود و تا حدودی خطرناک است. کوه آهکی ملِّه که غار باستانی کلماکره در سطح رو به آفتاب آن قرار گرفته است، از غرب شهرستان پلدختر آغاز شده و با انحرافی اندک از شرق به جانب شمال شرقی کشیده شده است. غار کلماکره در سمت شرقی یکی از آخرین دره‌های صخره‌ای کوه در ارتفاع ۵۵۰ متری از سطح دشت واقع شده است. دهانه غار به سمت غرب باز شده و به سوی شرق ادامه می‌یابد. دهانه‌های تقریباً دوقلوی غار در پناه پوز صخره‌ای شیب‌دار با دیدی کاملاً کور قرار گرفته است به همین دلیل مأمن بسیار مناسبی در شرایط اضطراری جهت مخفی شدن می‌باشد. واژه کلماکره از سه کلمه کل، ما و کره تشکیل شده است. «کل» در گویش مردم لرستان نوعی حیوان کوهی با شاخ‌های کمانی رو به بالا و جنس نر بز کوهی است. کلمه «ما» با توجه به گویش محلی به صورت پسوند «مان» به معنای مکان، محل استقرار و مأوا به کار می‌رود. کلمه «کره» به درختی اتلاق می‌شود که مشابه درخت انجیر است و از نظر ظاهری تفاوتی با آن ندارد فقط میوه آن نامرغوب و غیرخوراکی است که در بدو ورود به غار، این درخت رؤیت می‌شود. این غار به صورت تصادفی در جریان تعقیب یک بزکوهی توسط یک شکارچی در سال ۱۳۶۸ خورشیدی کشف می‌شود. دهانه غار حدود ۳۰ متر پایین‌تر از قله کوه است و پیشانی غار ۱/۵ متر جلوتر از پایین دهانه بوده و این یکی از ویژگی‌هایی است که سبب پنهان ماندن غار از دید رهگذران، شکارچیان و چوپانان بوده است. طول دهانه غار حدود ۲۰ متر و ارتفاع آن بین ۱ تا ۷ متر است. بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که دست‌یابی به غار کلماکره از دیرباز مشکل بوده و هیچ راه سهلی ندارد به جز فرود از این ارتفاع و گذشته از راه باریک بُزرو به طول ۱۰ متر به سمت ورودی دهانه غار. نور طبیعی تا عمق ۱۰ متری دهانه در این تالار رفت و آمد را ممکن می‌سازد ولی از آن پس تاریکی مطلق بوده و بدون استفاده از نور مصنوعی، امکان پیشروی وجود ندارد. چند چاله کوچک و بزرگ و مملو از آب در تالارهای دوم، سوم و چهارم غار دیده می‌شود. به نظر می‌رسد بعضی استالاگمیت‌های موجود در غار در نتیجه دخالت انسان و به صورت مصنوعی در آن ایجاد شده است.

 

از زمان کشف این غار تا کنون این غار مورد تعرض و غارت قرار گرفته است. بسیاری از پدیده‌های توصیف‌ناپذیر و طبیعی این مکان شگفت‌انگیز و آثار ۲۷۰۰ ساله آن به امید یافتن گنج توسط افراد سودجو منهدم شده است. اولین اشیای ضبط شده شامل ماسک طلایی از چهره انسان، ۳ عدد گوش کوچک حیوان از جنس نقره و ۳ عدد گوش بزرگ حیوان از جنس نقره، ۲ عدد میله فلزی منحنی به شکل داس، ۳ قطعه شمش نقره و … بوده است که بسیاری از این آثار به صورت غیرقانونی فروخته شده و به خارج از کشور و موزه‌های اروپایی مانند لوور پاریس، موزه بریتانیا و موزه متروپولیتن نیویورک منتقل شده‌اند. تعداد قابل توجهی از این اشیاء توسط یک تاجر عتیقه گرد آمد و در کتابی تحت عنوان «گنجینه کوه‌ها و هنرهای ماد» در لندن به چاپ رسید. برخی از اشیای کشف شده نیز در اختیار سازمان میراث فرهنگی کشور قرار گرفته‌اند و در موزه ایران باستان تهران و موزه قلعه فلک‌الافلاک در خرم‌آباد نگهداری می‌شوند.

کاسه نقره طلاکوب یکی از اشیای کشف شده از این غار است که  دارای کتیبه بسیار ظریف به خط میخی ایلامی‌نو با عنوان «آمیریش شاه ساماتوره پسر طابالا» (لابام‌ها) است. روی لبه بیرونی آن، ۴۹ قطعه نقش برگی شکل (همچون درخت سومر)، ۳۴ قطعه اسفنکس با روکش طلایی، ۴ ردیف مظاهر گل لوتوس شامل ۱۳۶ قطعه، یک ردیف میوه کاج شامل ۲۲ قطعه و کف ظرف یک رُزِت ۱۸ پر با تکنیک والایی بکار رفته است که این ظرف اوج هنر «ساماتی‌ها» (حدود ۲۰۰ سال پیش از هخامنشی‌ها) را در استفاده از ورقه طلا برای تزئین نشان می‌دهد.

از دیگر اشیا منحصر به فرد این مجموعه، ریتون بز نشسته به ارتفاع ۱۳۲ میلی‌متر، قطر دهانه ۹۵ میلی‌متر است. این ریتون از دو تکه جدا از هم ساخته شده که شامل یک بز نشسته است که به بخش قیفی شکل متصل شده ‌است. تزئینات طلایی آن در ۷ ردیف دیده می‌شود. تزئینات طلایی این شیء از جنس الکتروم یعنی ترکیب طلا و نقره است.

یکی دیگر از آثار، ظرفی دسته‌دار با لوله است. بدنه آن دارای یک لوله ۱۱ سانتی‌متری و  دسته‌ای به طول ۱۴ سانتی متر است که لوله به صورت اریب و رو به بالا امتداد یافته است و به وسیله یک پل افقی به ظرف متصل شده ‌است. در محل اتصال لوله به بدنه و دسته به بدنه یک صفحه نقره‌ای به شکل مثلث دیده می‌شود که با پنج میخ بزرگ که در رأس هر یک روکش طلایی دارند به بدنه محکم شده است. ظرف از چهار قطعه مجزا تشکیل شده که عبارتند از بدنه ظرف، لوله، پل لوله و دسته که به واسطه ۲۰ میخ گنبدنما به هم وصل شده‌اند. ظرف گلدان تخم‌‌مرغی شکل از دیگر اشیا مهم این مجموعه است که تزئینات این شیء از نظر تکنیک اجرا شبیه به ریتون بز نشسته است. تزئینات روی ظرف شامل گل رزت، درخت زندگی، غنچه و گل لوتوس است

 

غار قَمَری: این غار در غرب و در سینه کوه سفیدکوه مشرف به شهر خرم‌آباد واقع شده و  دهانه آن به طرف جنوب است. کاوش رسمی این غار در سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۸ خورشیدی توسط پروفسور فرانک هول؛ باستان‌شناس دانشگاه رایس انجام شد. این غار دارای ۲ سالن می‌باشد که سالن اول ۳ متر لایه فرهنگی داشته و در هر مترمربع ۵۰۰ قطعه استخوان حیوانات مختلف کشف شده است. سالن دوم که بسیار تاریک است، شامل ۴ دالان می‌باشد. کف سالن دوم صخره‌ای است و به دلیل آهکی بودن، در بعضی قسمت‌ها استالاکتیت و استالاگمیت تشکیل شده است. بنا به کاوش‌های فرانک هول مشخص شده است که این غار محل سکونت انسان بوده است.

غار پاسنگر: این غار نیز در شمال شهر کهنه واقع شده و محله دامنه آن نیز به همین نام مشهور است. سطح داخل ن از غار قمری بسیار کمتر است و چون در قدیم برای سنگر از آن استفاده می‌شده، امروزه به این نام معروف است. نام دیگر آن «گورخلیفه» می‌باشد.

غار یافته: این غار در ۲۵ کیلومتری جنوب غربی شهر خرم‌آباد بر سر راه کوهدشت در محلی به نام «سولیزه» در دامنه «کوه یافته» واقع شده و سطح داخل آن در حدود ۴۰ مترمربع است. آثار و ابزار بدست آمده از این غار مربوط به پالئولیتیک است. در محدوده غار چهار کانون مهم آتش کشف شده است و تاریخ سکونت در این غار تا ۴۵ هزار سال پیش از این می‌تواند باشد و با بررسی‌هایی که انجام شده است ۲۵ هزار سال پیش سکونت در این غار به اثبات رسیده است.

غار کُنجی: غار کنجی به فاصله ۴ کیلومتری جنوب شهر خرم‌آباد در کمرکش کوه قرار دارد. راه رسیدن به آن از دره باریکی است که مسیل است و در بهار از دامنه‌های چشمه‌ها آب جاری می‌شود. این غار یکی از منظم‌ترین غارها از لحاظ سطح داخلی می‌باشد. مساحت آن بیش از ۲۰۰ مترمربع است. قسمتی از دهانه غار را یک تپه خاک گرفته که با کاوشی که در بهار سال ۱۳۴ در این تپه به عمل آمد چند قبر پیش از تاریخ با اسکلت‌های متعدد از آن بدست آمد. در دامنه و چشم‌انداز این غار دشتی وسیع و با تپه‌های مصنوعی نیز وجود دارد.

غار اَرجِنه: در دشت جنوبی دره خرم‌آباد کوه کوچک و کم ارتفاعی موسوم به «گر ارجنه» قرار دارد که غاری در سمت شرقی آن کوچک‌تر از غار کنجی دیده می‌شود و به نام همان کوه مشهور است.

غار بتخانه: این غار در ۱۸ کیلومتری جنوب شرقی کوهدشت در دامنه کوه دمچهر قرار دارد. این غار حدوداً ۳۰۰ متر طول دارد و ارتفاع آن ۱۵ تا ۲۰ متر می‌باشد. حیواناتی نظیر خفاش و حشراتی مانند هزارپا در داخل آن زندگی می‌کنند.

غار برد سفید: این غار در ۲ کیلومتری شمال همیان کوهدشت قرار دارد.

غار تمندر: این غار در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی الیگودرز و شمال کوه تمندر و روبروی روستای قاسم آباد بریرود شهرستان الیگودرز قرار دارد. مدتی است که در دهانه خروجی آب این غار مکانی برای پرورش ماهی احداث نموده و از آب موجود در غار برای مصرف چند روستا لوله‌کشی ایجاد شده است که سبب بر هم خوردن طبیعت غار شده است.

غار دوشه: غار تاریخی‌ دوشه‌ در روستای‌ کرشوراب‌ از توابع‌ بخش‌ چگنی‌ شهرستان خرم‌آباد واقع‌ شده‌ است. غار دوشه‌ حاوی‌ نقاشی‌ها و کتیبه‌های‌ تاریخی‌ متعدد و جالب‌ توجه‌ است‌. ارتفاع‌ کف تا سقف غار در حدود ۵ ‌متر است‌ و داخل‌ آن‌ به‌ شکل‌ دایره‌ای‌ منظم‌ است. بر دیوارهای‌ مسطح‌ این‌ غار در حدود ۱۱۰ نقش‌ با رنگ‌ سیاه ‌نقاشی‌ شده‌ و بر دیواره‌ غربی‌ آن‌ نیز به‌ جز نقش‌های‌ یاد شده‌ دو کتیبه‌ وجود داشته‌ که‌ یکی‌ از آن‌ها کاملاً از بین‌ رفته‌ و دیگری‌ نیز محو شده‌ است‌. مهم‌ترین‌ علت‌ سالم‌ ماندن‌ نقوش‌ کتیبه، دور بودن از عوارض‌ طبیعی‌ است‌. در دهانه ‌حفره‌های‌ انتهایی‌ غار، استخوان‌های‌ انسان، حیوان‌ و سفال‌های‌ شکسته‌ یافت‌ شده‌ است.

غار سمسا: این غار در مکانی موسوم به دره آرش در الشتر شهرستان سلسله قرار دارد.

غار قاژه (مغار): این غار در جنوب شرقی کوه یافته در بخش چگنی شهرستان خرم‌آباد قرار دارد. در داخل غار تعدادی استالاکتیت و استالاگمیت وجود دارد. همچنین حوضچه‌ آب سرد نسبتاً بزرگی به عمق بیش از ۵/۱ متر وجود دارد. این غار اقامتگاه موقت شکارچیان است.

غار کوگان: این غار در ۵۲ کیلومتری جنوب خرم‌آباد در روستای کوگان قرار دارد. این غار جزو غارهای چندطبقه (دو طبقه) است که دسترسی به آن بسیار سخت است و رسیدن به آن بدون تجهیزات و وسایل کوه‌نوردی و غارنوردی دشوار است. این غار دژمانند که تمام آن با حجاری‌های طاقت‌فرسا به وسیله انسان به وجود آمده، به استناد سکه‌هایی که در اطراف آن به دست آمده است متعلق به دوره اشکانیان است و به عنوان یک محل سکونت دائمی مورد استفاده قرار گرفته است. ورودی غار به صورت چهارگوش به ابعاد ۲/۵۰×۲/۲۰ متر است و به سمت شمال باز می‌شود. طبقه اول غار از چهار اتاق و فضاهای مرتبط به هم تشکیل شده است. طبقه دوم آن حدود ۳/۴۰ متر بالاتر از کف قسمت اول غار است. این غار دارای اتاق‌هایی جهت استفاده بوده و نمونه‌ای از معماری صخره‌ای اشکانی است البته این آثار را به آیین مهر نیز نسبت می‌دهند. از نکات قابل تأمل در این غار وجود مخازن آب در داخل اتاق‌هاست.

 

غار میرملاس (میرملاث): غار میرملاس در فاصله تقریبی ۳۰ کیلومتری شهر کوهدشت در کوه سرسرخین قرار دارد. بر دیواره‌های جنوبی و شمالی این غار نقاشی‌ها و نگاره‌هایی به قدمت ۱۲ هزار سال باقی مانده است که نماد یکی از کهن‌ترین آثار و نشانه‌های زندگی انسان اولیه در کره خاکی است و پس از غارهای لاسکو و کرکس در فرانسه سومین غاری است که نگاره‌هایی رنگین بر روی دیواره‌های خود دارد. این آثار بیشتر صحنه‌هایی از رزم، شکار، انسان و حیوان را نشان می‌دهد. نقوش حیواناتی چون گوزن، گاو، سگ، روباه و به ویژه اسب و سوار در حال تیراندازی و شکار که با رنگ‌های قرمز و سیاه بر دیواره این غار دیده می‌شود. این آثار در میان سنگ‌نگاره‌های باستانی کشور بی‌مانند است اما متأسفانه آن گونه که باید از این آثار گران‌بها پاسداری نمی‌شود و در سال‌های اخیر آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر این میراث تاریخی وارد شده است.

 

غار مُردگان: این غار در روستای دریژان شهرستان دورود قرار دارد. در داخل غار استخوان‌های زیادی وجود دارد که به خاک تبدیل شده است و به دلیل وجود گرد و خاک زیاد باید برای ورود به غار از ماسک و تجهیزات کوهنوردی استفاده نمود. از شایعاتی که در خصوص این غار وجود دارد این است که گفته می‌شود در زمان حمله مغول افراد زیادی به این غار فرار کردند و در همان جا از دنیا رفتند و یا گفته می‌شود که اهالی منطقه اجساد یا کسانی که در حال مرگ بوده‌اند را در این غار رها می‌کردند که با توجه به موقعیت و دسترسی غار این گفته صحت ندارد.

غار وقت ساعت: این غار در ۲۰ کیلومتری جنوب دورود در نزدیکی ایستگاه راه‌آهن چم چید در روستای برآفتاب در کوه پریز قرار دارد.

غار ویزنهار: این غار در کوه ویزنهار در بخش رومشکان شهرستان کوهدشت قرار دارد.

غار یافته: این غار در ۲۵ کیلومتری جنوب غربی خرم‌آباد در کوه یافته قرار دارد.

غار همیان: غار همیان از دو غار (همیان یک و همیان دو) که در مجاورت یکدیگر می‌باشند، تشکیل شده است و در محلی به نام چالگه شَلَه در یکی از دره‌های رشته کوه شمال کوهدشت به نام سَرسورن قرار دارد. بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته سابقه سکونت و ابزار غار همیان یک به حدود ۱۰۰ هزار تا ۴۰ هزار سال قبل می‌رسد. غار همیان دو نیز ادامنه فرهنگ همیان یک شناخته شده است. در غار همیان دو علاوه بر ابزار و شواهد سکونت، نقاشی‌هایی از ادوار بعد بر بدنه غار شناسایی و مطالعه شده است. این نقاشی‌ها به گروه‌های انسانی ۱۷ تا ۱۵ هزار سال پیش نسبت داده شده‌اند.

غار عالی‌آباد نیز از دیگر غارهای استان لرستان است.